این مطلب راهنمایی عمومی برای کسانی است که روی موتور کار می‌کنند. برای اندازه‌ها و مقادیر دقیق همیشه به دفترچهٔ تعمیرات سازندهٔ خودرو یا موتور مراجعه کنید.
نسخهٔ چاپی
همین راهنما با قالب کاتالوگ یاتاقان گلدن، آمادهٔ چاپ و آویزان‌کردن کنار میز کار.
دانلود راهنما (PDF)چگونه یاتاقان را بخوانیم
اگر یاتاقان خراب را فقط عوض کنید و علتش را پیدا نکنید، یاتاقان نو هم در بیشتر موارد به همان شکل خراب می‌شود. پس اول «بخوانید» چه اتفاقی افتاده.
ظاهر یاتاقان سالم
- نشانه
- ساییدگی یکنواخت روی حدود دوسوم سطح کار؛ کنار سطح جدایش کمتر می‌شود و در پهنای یاتاقان هم یکنواخت است.
- چه می‌شود
- یاتاقان سالمِ کارکرده هم کمی می‌ساید؛ مهم این است که الگو یکنواخت، بدون خط، پارگی یا لکهٔ داغ باشد.
روش خواندن، در چهار گام
- نشانه را ببینید. محل و شکل ساییدگی، رنگ، براقی، ترک و ذره‌ها را روی هر دو نیم‌یاتاقان و پشت آن‌ها نگاه کنید.
- سازوکار را بفهمید. ببینید چه چیزی لایهٔ روغن را شکسته یا بار را ناهمگن کرده است.
- علت را پیدا کنید. از میان علت‌های ممکن، آن را که با اندازه‌گیری و بازدید قطعات می‌خواند انتخاب کنید.
- علت را برطرف کنید. بعد یاتاقان نو بزنید؛ پیش از آن هر قطعهٔ ناسالم را اصلاح یا عوض کنید.
آلودگی و ذره‌های خارجی
آلودگی بزرگ‌ترین علت خرابی یاتاقان است؛ یا در روغن می‌گردد یا هنگام مونتاژ پشت یاتاقان می‌ماند.
ذره‌های خارجی در سطح کار
- نشانه
- ذره‌ها در سطح کار فرو رفته‌اند و گاهی خط‌افتادگی هم دیده می‌شود.
- چه می‌شود
- گرد و خاک، ساینده و براده در روغن، در لایهٔ نرم یاتاقان فرو می‌روند و برجستگی می‌سازند. برجستگی به دهنهٔ میل‌لنگ می‌ساید و ذره‌ای که نیمه‌فرو‌رفته باشد مثل سنگ ساب عمل می‌کند و لایه را کم‌کم می‌شکند.
- علت‌ها
- شست‌وشوی ناکافی موتور و قطعات پیش از مونتاژ
- ورود گرد و خاک از فیلتر هوای معیوب، مسیر ورودی هوا یا تهویهٔ کارتل
- آلودگی که هنگام کار روی خودرو وارد موتور شده
- ساییدگی قطعات دیگر و ورود براده به روغن
- تعویض‌نشدن به‌موقع فیلتر روغن و هوا
- اقدام
- یاتاقان نو با رعایت کامل تمیزکاری
- در صورت نیاز سنگ‌زنی دهنهٔ میل‌لنگ
- به مالک بگویید روغن، فیلتر روغن، فیلتر هوا و فیلتر تنفس کارتل را طبق دفترچه عوض کند
- جداکنندهٔ بخار روغن را تمیز یا نو کنید و فقط فیلتر با کیفیت بالا بزنید
ذره‌های خارجی پشت یاتاقان
- نشانه
- ساییدگی موضعی روی سطح کار؛ درست پشت آن، روی پشت یاتاقان یا محفظه ردّ ذره دیده می‌شود.
- چه می‌شود
- ذره بین یاتاقان و محفظه مانع تماس کامل پشت یاتاقان با بستر می‌شود. گرما یکنواخت دفع نمی‌شود، همان‌جا داغ می‌شود و فشار بار هم ناهمگن می‌شود.
- علت‌ها
- گرد و خاک، ساینده یا براده‌ای که هنگام مونتاژ در موتور بوده یا هنگام پلیسه‌گیری ساخته شده و پشت یاتاقان جا افتاده
- کیفیت ماشین‌کاری ضعیف یا پلیسه‌گیری ناکافی سوراخ‌های روغن روی دهنهٔ میل‌لنگ
- اقدام
- یاتاقان نو، با تمیزکاری و پلیسه‌گیری همهٔ سطوح؛ یاتاقان را پیش از نصب با پارچهٔ نرم تمیز کنید
- سوراخ‌های روغن را بعد از ماشین‌کاری دهنه‌ها با دقت پلیسه‌گیری کنید
- دهنهٔ میل‌لنگ را ببینید و اگر ساییده شده سنگ بزنید
اشتباه در مونتاژ و جابه‌جایی کپه
یاتاقانی که اشتباه نصب شود، درست کار نمی‌کند و بیشتر وقت‌ها زود خراب می‌شود.
اشتباه در مونتاژ
- نشانه
- الگوی ساییدگی بسته به اشتباه فرق می‌کند؛ بیشتر ساییدگی غیرعادی یا لکهٔ داغ در یک ناحیه.
- چه می‌شود
- شش اشتباه رایج را پیش از بستن کپه وارسی کنید:
- علت‌ها
- جهت شاتون آفست برعکس است
- شیم‌ها درست نصب نشده‌اند
- کپه‌ها جابه‌جا یا برعکس بسته شده‌اند
- زبانه در شیار ننشسته است
- نیم‌یاتاقان بالا و پایین برعکس نصب شده‌اند
- سوراخ روغن یاتاقان با مسیر روغن هم‌راستا نیست
- اقدام
- پیش از بستن هر کپه این شش مورد را مرور کنید (جزئیات در «راهنمای نصب یاتاقان موتور»)
جابه‌جاشدن کپه
- نشانه
- ساییدگی زیاد نزدیک سطح جدایش، در دو طرف مخالف نیم‌یاتاقان بالا و پایین.
- چه می‌شود
- کپه کمی کنار رفته و در سطح جدایش یک طرف هر نیم‌یاتاقان به دهنهٔ میل‌لنگ فشرده می‌شود؛ تماس فلز با فلز و فشار زیاد سطح را خراب می‌کند.
- علت‌ها
- سوکتِ بزرگ‌تر از حد که به کپه فشار می‌آورد
- بستن کپه برعکس
- نبودن یا نامناسب بودن پین‌های راهنما
- بستن نادرست پیچ‌ها و شُل‌شدن کپه
- سوراخ پیچ بزرگ‌شده یا پیچ کشیده‌شده
- قطر سوراخ کپه بعد از ماشین‌کاری مجدد خیلی کوچک شده
- شاتونِ دست‌دوم با سر بزرگِ بیضی نصب شده و محفظه ماشین‌کاری نشده
- اقدام
- دهنهٔ میل‌لنگ را ببینید و در صورت نیاز سنگ بزنید
- با سوکت درست و پین راهنمای درست ببندید
- پیچ‌ها را به‌نوبت از دو طرف سفت کنید
- جایگاه کپه را وارسی کنید و پیچ نو بزنید
- به شماره و جایگاه کپه‌ها و سیلندرها دقت کنید؛ سر بزرگ شاتون را بررسی و در صورت نیاز ماشین‌کاری کنید
پیش‌فشردگی (کراش)
هر نیم‌یاتاقان کمی از محفظه بیرون می‌زند تا با بستن کپه به بستر بچسبد. این مقدار، پیش‌فشردگی است؛ چه زیاد باشد چه کم، یاتاقان آسیب می‌بیند.
پیش‌فشردگی زیاد
- نشانه
- ساییدگی شدید کنار یک یا هر دو سطح جدایش روی سطح کار.
- چه می‌شود
- فشار اضافه‌ای که پس از نشستن یاتاقان می‌ماند، آن را در محل سطح جدایش به داخل برآمده می‌کند («فشردگی کناری») و همان‌جا به دهنهٔ میل‌لنگ می‌ساید.
- علت‌ها
- کپه را برای کم‌کردن لقی سوهان زده‌اند
- کپه با گشتاور بیش از حد بسته شده
- شیم کم گذاشته شده (جایی که شیم لازم است)
- اقدام
- محفظهٔ بلوک را اگر سوهان خورده بازسازی کنید و شاتونِ با کپهٔ سوهان‌خورده را عوض کنید
- دهنه را ببینید و در صورت نیاز سنگ بزنید
- هرگز کپه را سوهان نزنید و با گشتاور درست ببندید
- ضخامت شیم را اصلاح کنید
- گردی قطر داخلی یاتاقانِ بسته‌شده را بسنجید؛ بزرگ‌ترین قطر باید در امتداد سطح جدایش باشد
پیش‌فشردگی کم
- نشانه
- نقطه‌های براق روی پشت یاتاقان یا لبهٔ سطح جدایش، و جاهای حفره‌دار یا فلزِ منتقل‌شده بین یاتاقان و محفظه (سایش لرزشی).
- چه می‌شود
- یاتاقان شُل است و در محفظه جابه‌جا می‌شود. تماس و انتقال حرارت ضعیف است، یاتاقان داغ می‌کند و سطحش خراب می‌شود.
- علت‌ها
- سطح جدایش یاتاقان را برای «جا افتادن بهتر» سوهان زده‌اند
- کپه با خاک یا پلیسه باز مانده
- گشتاور کم (پیچ در سوراخ بن‌بست ته نکرده باشد)
- محفظهٔ بزرگ یا کپهٔ کشیده‌شده
- شیم زیاد
- اقدام
- سطوح تماس کپه را تمیز و از نظر ضربه و پلیسه وارسی کنید
- دهنه را ببینید و در صورت نیاز سنگ بزنید
- اندازه و وضعیت محفظه را بسنجید و در صورت نیاز بازسازی کنید
- شیم را اصلاح کنید و هرگز سطح جدایش یاتاقان را سوهان نزنید
شاتون کج و شعاع گوشه
وقتی بار به‌جای پهنای کامل یاتاقان روی یک لبه می‌افتد، همان لبه زود می‌ساید.
شاتون کج یا پیچ‌خورده
- نشانه
- ساییدگی در دو انتهای مخالف نیم‌یاتاقان بالا و پایین؛ موضعی در یک بخش از سطح و تقریباً بدون ساییدگی در بقیه.
- چه می‌شود
- شاتونِ کج محفظه را ناهم‌راستا می‌کند و یاتاقان کج می‌نشیند؛ لبهٔ یاتاقان با دهنهٔ میل‌لنگ فلز با فلز تماس می‌گیرد.
- علت‌ها
- شرایط شدید کار، مثل دور بالای ناگهانی و دور پایین زیر بار سنگین
- قفل هیدرولیکی (ورود مایع به سیلندر) که شاتون را کج کرده
- شاتون پیش از نصب صاف و هم‌راستا نشده
- تعمیر نادرست
- افتادن یا ضربه خوردن شاتون پیش از مونتاژ
- اقدام
- شاتون را وارسی و اگر کج یا پیچ‌خورده است اصلاح یا عوض کنید
- دهنهٔ میل‌لنگ را ببینید و در صورت نیاز سنگ بزنید
- هنگام کار شاتون را نیندازید و ضربه نزنید
- قطعات بالای سیلندر را هم ببینید و در صورت لزوم عوض کنید
سوار شدن بر شعاع گوشه
- نشانه
- ساییدگی زیاد در لبه‌های بیرونی سطح کار.
- چه می‌شود
- اگر شعاعِ گوشه‌ای که دهنه به بازوی میل‌لنگ می‌رسد بزرگ‌تر از حد باشد، لبهٔ یاتاقان روی آن می‌نشیند و تماس فلز با فلز، یاتاقان را زود خسته می‌کند.
- علت‌ها
- شعاع‌های بزرگ‌مانده هنگام ماشین‌کاری میل‌لنگ
- اقدام
- میل‌لنگ را با توجه به شعاع مجاز سنگ بزنید؛ شعاع را بیش از حد کم نکنید، چون نقطهٔ بحرانی میل‌لنگ را ضعیف می‌کند
- یاتاقان نو با پخِ لبهٔ بزرگ‌تر که لقی گوشه را بدهد
بلوک و میل‌لنگ کج
وقتی بلوک یا میل‌لنگ کج است، بار روی یاتاقان‌های ثابت یکسان نیست؛ یاتاقان‌های وسط بیشتر زیر فشارند.
بلوک تغییر شکل‌یافته
- نشانه
- الگوی ساییدگی روی نیمهٔ بالا یا پایین همهٔ یاتاقان‌های ثابت؛ میزانش فرق می‌کند و معمولاً یاتاقان وسط بیشتر می‌ساید.
- چه می‌شود
- بلوک بار اضافه به یاتاقان می‌دهد؛ بیشترین بار در محل بیشترین کجی است. لقی روغن آنجا کم می‌شود و تماس فلز با فلز ممکن است.
- علت‌ها
- گرم و سرد شدن‌های پیاپی که کم‌کم بلوک را کج می‌کند
- گرمای بیش از حد موتور، مثلاً کمبود مایع خنک‌کننده، که بلوک را برای همیشه کج می‌کند
- شرایط شدید کار، مثل گرم‌شدن بیش از حد و دور پایین زیر بار
- بستن نادرست پیچ‌های سرسیلندر (به‌ویژه در موتورهای V8)
- اقدام
- وجود کجی را با آبی پروس یا بازدید بررسی کنید
- در صورت نیاز محفظه‌ها را هم‌راستا ماشین‌کاری کنید
- یاتاقان نو بزنید
میل‌لنگ کج
- نشانه
- همان الگوی بلوک تغییر شکل‌یافته: ساییدگی روی همهٔ یاتاقان‌های ثابت، با بیشترین میزان در یاتاقان وسط.
- چه می‌شود
- میل‌لنگ کج بار اضافه به یاتاقان‌های ثابت می‌دهد و لقی روغن را در محل بیشترین کجی کم می‌کند.
- علت‌ها
- شرایط شدید کار، مثل دور بیش از حد و دور پایین زیر بار سنگین
- جابه‌جایی یا نگه‌داری نادرست پیش از نصب
- میل‌لنگ پیش از نصب مجدد درست صاف نشده
- فشار مکانیکی بیش از حد، مثلاً گیرکردن پیستون
- اقدام
- کجی را با آبی پروس یا بازدید بررسی کنید
- میل‌لنگ را کاملاً صاف کنید یا نو بزنید
- سیستم خنک‌کاری (مایع، روغن، ترموستات، فن) و گشتاور و ترتیب بستن همهٔ پیچ‌ها را طبق دفترچه وارسی کنید
- یاتاقان نو بزنید
محفظهٔ بیضی و دهنهٔ بدشکل
یاتاقان نو شکل محفظه را می‌گیرد و روی دهنهٔ میل‌لنگ می‌چرخد؛ هر کدام بدشکل باشد، یاتاقان هم بدشکل کار می‌کند.
سوراخ محفظهٔ بیضی
- نشانه
- ساییدگی موضعی نزدیک سطح جدایش، هم روی نیمهٔ بالا و هم پایین.
- چه می‌شود
- لقی روغن نزدیک سطح جدایش آن‌قدر کم می‌شود که یاتاقان با دهنه فلز با فلز تماس می‌گیرد. نشستن ضعیف پشت یاتاقان روی محفظه هم انتقال حرارت را کم و سطح را موضعاً داغ می‌کند.
- علت‌ها
- بار و خمشِ متناوب شاتون، محفظه را کشیده می‌کند و یاتاقان نو همان شکل را می‌گیرد
- اقدام
- پیش از نصب گردی محفظه‌ها را بسنجید
- محفظه را بازسازی کنید یا شاتون را عوض کنید
- دهنه را ببینید و در صورت نیاز سنگ بزنید
- یاتاقان نو بزنید
دهنهٔ میل‌لنگ بدشکل
- نشانه
- ساییدگی ناهمگن: مخروطی (چپ)، ساعت‌شنی (وسط) یا بشکه‌ای (راست).
- چه می‌شود
- دهنهٔ بدشکل بار را روی یاتاقان ناهمگن می‌کند، گرما را زیاد می‌کند و لقی روغن را جایی کم و جایی زیاد می‌کند.
- علت‌ها
- مخروطی: ساییدگی ناهمگن هنگام کار (شاتون ناهم‌راستا) یا ماشین‌کاری نادرست
- ساعت‌شنی یا بشکه‌ای: معمولاً ماشین‌کاری یا پولیش نادرست
- اقدام
- بهترین راه، سنگ‌زدن میل‌لنگ است
- بعد یاتاقان نو را طبق راهنمای نصب بنشانید
کمبود روغن و گیرکردن
وقتی لایهٔ روغن از بین برود، یاتاقان با دهنه فلز با فلز کار می‌کند و کم‌کم از براق‌شدن تا گیرکردن پیش می‌رود.
کمبود روغن
- نشانه
- سطح بسیار براق، با ساییدگی زیاد؛ در شدیدترین حالت لِه‌شده، خط‌افتاده و پاره. رنگ به آبیِ تیره تا سیاه می‌رود.
- چه می‌شود
- نبودن لایهٔ کافی روغن بین یاتاقان و دهنه، تماس فلز با فلز و ساییدنِ مداوم می‌سازد و یاتاقان زود خسته می‌شود.
- علت‌ها
- لقی ناکافی: یاتاقان با جدارهٔ ضخیم‌تر از حد، یا دهنهٔ بزرگ‌تر
- مسیر روغن شکسته یا بسته
- توری مکش یا فیلتر روغن مسدود
- پمپ روغن یا سوپاپ اطمینان معیوب
- سوراخ روغن که با نصب نادرست بسته شده (فقط یکی از دو نیم‌یاتاقان سوراخ روغن دارد)
- سوراخ‌های روغن گرفته؛ سوخت‌های زیستی روغن را کدر می‌کنند و خطر گرفتگی را بیشتر می‌کنند
- نشتی در لوله‌های روغن یا سطح پایین روغن، یا کج‌بودن زیاد خودرو
- مدار روغن پیش از نخستین روشن‌شدن پر نشده
- اقدام
- همهٔ اندازه‌های انتخاب یاتاقان را دوباره بسنجید و هنگام مونتاژ لقی را با پلاستی‌گیج ببینید
- مطمئن شوید یاتاقان نو برای همین موتور است
- دهنه‌ها را ببینید و در صورت نیاز سنگ بزنید
- مسیرهای روغن، توری، فیلتر، پمپ و سوپاپ اطمینان را بازرسی کنید
- هم‌راستایی سوراخ‌های روغن را وارسی کنید
- سطح روغن را وارسی و اگر لازم است پر کنید و هنگام استفاده از سوخت زیستی فاصلهٔ تعویض روغن را کوتاه‌تر بگیرید
- همیشه پیش از نخستین روشن‌شدن مدار روغن را پر کنید
گیرکردن و جوش‌خوردن به دهنه
- نشانه
- اول نقطه‌های بسیار براق؛ با ادامهٔ کار با روغن ناکافی، یاتاقان ابتدا آبی و بعد سیاه می‌شود؛ در حالت شدید لایه ذوب می‌شود، یاتاقان می‌چرخد یا به دهنه جوش می‌خورد.
- چه می‌شود
- این خرابی همیشه از روانکاری ناکافی است. مهم این است که ببینید فقط یک یاتاقان خراب شده یا همه.
- علت‌ها
- اگر فقط یکی خراب است: نیم‌یاتاقان با جهت اشتباه نصب شده و سوراخ روغن جایگاه بسته شده، یا سوراخ روغن گرفته (به‌ویژه با سوخت زیستی)
- اگر همه خراب‌اند: کمبود کلی روغن؛ پمپ معیوب یا نشتی، خرابی سوپاپ فشار، سطح پایین روغن یا کج‌بودن زیاد خودرو
- اقدام
- یاتاقان‌ها را طبق دفترچه نصب کنید و هم‌راستایی سوراخ‌های روغن را وارسی کنید
- روغن و فیلتر را به‌موقع عوض کنید؛ با سوخت زیستی فاصله را کوتاه‌تر بگیرید
- سطح روغن را بررسی و در صورت نیاز پر کنید
سوختن و پشت یاتاقان
گرمای بیش از حد لایه را از پشت فولادی می‌کند؛ و پشتِ یاتاقان هم نشانه‌هایی دارد که از آن‌ها می‌شود فهمید یاتاقان شُل بوده است.
پشت یاتاقان براق، ساییده یا خورده
- نشانه
- رد براق و ساییدگی در امتداد محیط، یا حفره‌های ریز، روی پشت یاتاقان.
- چه می‌شود
- اگر در سطح جدایش محفظه کثیفی بماند یا پیچ‌های کپه کم بسته شوند، لقی یاتاقان با محفظه زیاد می‌شود و یاتاقان در جایش می‌لرزد و پشتش می‌ساید.
- علت‌ها
- کثیفی بین دو نیمهٔ جایگاه (سطح جدایش محفظه) که یاتاقان را شُل می‌کند
- پیچ‌های کپه کم بسته شده‌اند
- اقدام
- هنگام نصب تمیزکاری را جدی بگیرید؛ یاتاقان و سطح جدایش محفظه را با پارچهٔ نرم پاک کنید
- پیچ‌های کپه را طبق دفترچه وارسی و در صورت لزوم نو کنید
- با گشتاور و زاویهٔ دفترچه ببندید
سوختن یاتاقان (هات‌شورت)
- نشانه
- سطح کار کشیده و پاره، سیاه از گرما، با تکه‌هایی از لایه که تمیز از پشت فولادی کنده شده‌اند.
- چه می‌شود
- با از بین رفتن روانکاری، اصطکاک و دما بالا می‌رود. در یاتاقان‌های دارای سرب، سرب نرم می‌شود و دهنه تکه‌هایی از لایه را می‌کند.
- علت‌ها
- کمبود روانکاری
- ساییدن و پاره‌شدن لایه
- آلودگی
- بار متمرکز (مثلاً ناهم‌راستایی)
- اقدام
- هات‌شورت خودش علت نیست، نتیجهٔ یکی از موردهای دیگر همین راهنماست؛ اول مشخص کنید کدام
- برای پیدا کردنش به «جدول نشانه‌ها» و بخش‌های آلودگی، اشتباه در مونتاژ، پیش‌فشردگی، ناهم‌راستایی و کمبود روغن برگردید
خستگی و خوردگی
این دو معمولاً کارِ زمان و شرایط کارند: بارِ ضربانی سنگین، یا روغنی که اسیدی شده است.
خستگی سطح
- نشانه
- ترک روی سطح و جاهای کوچک و نامنظمی که لایه از آن‌ها کنده شده.
- چه می‌شود
- بارهای ضربانی سنگینِ حرکت رفت‌وبرگشتی، سطح را ترک می‌دهند. ترک‌ها در عمق عمود بر خط اتصال لایه رشد می‌کنند، بعد کنارِ خط اتصال موازی آن می‌شوند و تکه‌ها می‌پرند.
- علت‌ها
- بار زیاد (دور پایین زیر بار سنگین، ضربه، سوخت‌رسانی بیش از حد)
- بارِ ناهمگن (بخش ناهم‌راستایی را ببینید)
- جنس یاتاقان با استحکام خستگی کمتر از نیاز کار
- گذشتن از عمر عادی یاتاقان
- قفل هیدرولیکی که شاتون را کج کرده، یا بار اضافه به‌خاطر تقویت موتور
- روغن بی‌کیفیت یا آلوده به سوخت یا مایع خنک‌کننده که توان باربری لایهٔ روغن را کم کرده
- اقدام
- اگر عمر یاتاقان قبلی کافی بود همان نوع را بزنید؛ اگر کوتاه بود، یاتاقان سنگین‌کارتر
- یاتاقان‌های دیگر (متحرک، ثابت و بوش میل سوپاپ) را هم عوض کنید، چون عمر باقی‌مانده‌شان کم است
- مونتاژ را وارسی و درست نصب کنید
- فقط روغنِ تأییدشده توسط سازندهٔ موتور بزنید
خوردگی
- نشانه
- سطح تیره، اسفنجی و خورده‌شده.
- چه می‌شود
- معمولاً آلوده‌شدن روغن به سوخت یا نشتی‌های داخل موتور باعث می‌شود؛ نگه‌داری ضعیف آن را تشدید می‌کند.
- علت‌ها
- اسید در روغن
- دمای کار زیاد
- نشت زیاد گاز به کارتل
- نفوذ مایع خنک‌کننده به روغن
- سوخت پرگوگرد
- فاصلهٔ تعویض روغن بیش از حد
- روغن اسیدی‌شده در موتورهای گازسوز (LPG، CNG)
- اقدام
- منبع آلودگی را پیدا و رفع کنید
- یاتاقان نو را درست بنشانید
- تا جایی که ممکن است سوخت بهتر بزنید
- روغن را با درجهٔ درست و در فاصلهٔ توصیه‌شده عوض کنید؛ گاهی تحلیل روغن بهترین فاصله را نشان می‌دهد
- سیستم خنک‌کننده را مرتب از نظر نشتی و کم‌شدن آب بررسی کنید
پرداخت دهنهٔ میل‌لنگ
دهنه‌ای که با دقت سنگ و پولیش نشده باشد، یاتاقانِ نو را هم می‌ساید.
ساییدگی تند
- نشانه
- جدارهٔ یاتاقان نازک شده؛ سطح ساییده و صیقلی است اما کشیده، پاره یا خط‌افتاده نیست؛ نشانهٔ گرما یا ذرهٔ فروروفته هم نیست.
- چه می‌شود
- سنگ‌زنی و پولیش پلیسه‌های ریزی می‌سازد که دیده و لمس نمی‌شود. اگر زبری سطح درست نباشد یا جهت پولیش اشتباه باشد، قله‌های زبری لایهٔ روغن را می‌شکنند و یاتاقان را می‌سایند.
- علت‌ها
- پرداخت ضعیف سطح دهنه
- اقدام
- زبری سطح را بسنجید و در صورت نیاز دوباره سنگ بزنید
- اگر زبری قابل قبول است، سطح را به‌آرامی در جهت چرخش پولیش کنید
- یاتاقان نو بزنید
جهت سنگ‌زنی و پولیش
- نشانه
- قاعدهٔ کار: دهنه را خلاف جهت چرخش موتور سنگ بزنید و در جهت چرخش موتور پولیش کنید.
- چه می‌شود
- هر سنگ‌زنی و پولیش، ریزپلیسه‌هایی با «جهت خواب» می‌سازد، مثل موی پشتِ یک سگ. پولیش در جهت مخالفِ سنگ‌زنی آن‌ها را برمی‌گرداند و برمی‌دارد؛ نتیجه سطحی است که در جهت چرخش موتور برای یاتاقان «نوازش‌کننده» است، نه ساینده.
- علت‌ها
- مقدار برداشت در پولیش را روی قطر از ۰٫۰۰۵ میلی‌متر بیشتر نکنید
- چدن نشکن را با دقت بیشتری پرداخت کنید؛ سنگ‌زنی کرهٔ گرافیتی سطح را باز می‌کند و لبهٔ تیز می‌سازد که پولیش درست آن را برمی‌دارد
- اگر میل‌لنگ خلاف عقربه‌های ساعت می‌چرخد (مثلاً بعضی موتورهای دریایی)، جهت‌ها را وارونه بگیرید
خرابی زودهنگام یاتاقان تراست
یاتاقان تراست روی دو سطح تخت کار می‌کند که لایهٔ روغنِ نازک‌تری دارند؛ بار کم هم می‌تواند لایه را از بین ببرد.
چرا تراست زود خراب می‌شود
- نشانه
- سطح تراست تا فولاد پشت ساییده؛ معمولاً سطح تراست میل‌لنگ هم شدیداً آسیب دیده و دلیل اصلی دیگر پیدا نمی‌شود.
- چه می‌شود
- یاتاقان شعاعی با شکل گُوه‌ایِ خودش روغن را زیر بار می‌کشد؛ سطح تخت تراست چنین گُوه‌ای ندارد و شیارها و شیب‌های ماشین‌کاری‌شده کمکش می‌کنند. اگر بار زیاد شود، لایه می‌شکند و سطوح به هم می‌چسبند.
- علت‌ها
- پرداخت بد سطح تراست میل‌لنگ: ردّ سنگ‌زنی (گردابی یا ضربدری) مثل برف‌پاک‌کن لایه را برمی‌دارد؛ سطح باید فقط پولیش دایره‌ای ریز داشته باشد
- ناهم‌راستایی: سنگ باید با زاویهٔ ۹۰ درجه دیوار تراست را بزند و تراست یاتاقان باید درست نشسته باشد
- بار خارجی: گیربکس، کلاچ و اتصالات
نصب درست یاتاقان تراست
- پیچ‌های کپه را کم (حدود ۱۵ تا ۲۰ نیوتن‌متر) ببندید تا یاتاقان بنشیند، بعد باز کنید
- کپه را با چکش نرم کمی به سمت عقب بزنید و پیچ‌ها را با دست ببندید
- میل‌لنگ را با اهرم تا آخر به جلو برانید و نگه دارید تا سطوح تراست هم‌تراز شوند
- پیچ‌ها را در همین حالت کم سفت کنید و بعد در دو یا سه مرحلهٔ مساوی تا گشتاور سازنده
عوامل بار خارجی را بپرسید
- فشار زیاد پمپ گیربکس یا انبساط تورک‌کانورتر
- تورک‌کانورتر، فلکس‌پلیت یا پیچ‌های فلایویل اشتباه
- ناهم‌راستایی موتور و گیربکس، پین‌های راهنمای جاافتاده
- تنظیم نبودن بلبرینگ کلاچ و پا گذاشتن مداوم روی پدال کلاچ
هنگام بازرسی
- آیا نشانهٔ مشکل روانکاری یا ذره در بقیهٔ موتور هست؟
- یاتاقان‌های درست نصب شده‌اند؟ کاسه‌نمد کناری درست نشسته است؟
- سطح سالمِ تراست میل‌لنگ را از نظر پرداخت و شکل ببینید
- بین فلکس‌پلیت و تورک‌کانورتر دست‌کم حدود ۱٫۶ میلی‌متر فاصله باشد تا انبساط را بپذیرد
بوش میل سوپاپ
بوش میل سوپاپ در موتورهای امروز زیر بار و دمای بیشتری کار می‌کند، پس دقت نصبش هم باید بیشتر باشد.
پیشگیری از خرابی زودهنگام بوش میل سوپاپ
- نشانه
- روکش نرم قدیمی (بابیت) بار و دمای زیاد را نمی‌کشید و له یا خسته می‌شد؛ آلیاژهای سخت‌تر امروزی بار بیشتری می‌برند، اما در برابر آلودگی، ناهم‌راستایی و روانکاری ضعیف کم‌گذشت‌ترند.
- چه می‌شود
- بوش‌های سخت‌تر مثل نرم‌ها «جا نمی‌افتند» و لقی خود را نمی‌سازند. پس لقی باید از همان ابتدا درست باشد و دقتِ تمیزکاری، هم‌راستایی و پرداخت بیشتر می‌شود.
- علت‌ها
- لقی در نصب اولیه اندازه گرفته نشده یا کم است
- هون‌کردن قطر داخلی بوش برای زیادکردن لقی (دانه‌های هون در سطح فرو می‌روند و دهنه را می‌سایند)
- هنگام جاسازی، پشت بوش تراشیده شده و لقی کم شده
- سوراخ روغن بوش با مسیر روغن بلوک هم‌راستا نیست
- اقدام
- لقی را هنگام نصب اندازه بگیرید و طبق دفترچه تنظیم کنید
- لقی را ترجیحاً با سنگ‌زدن دهنهٔ میل سوپاپ تنظیم کنید، نه هون‌کردن بوش؛ دهنه را با میل سوپاپی که در جهت واقعی خودش می‌چرخد پولیش کنید
- پیش از جاسازی بوش، ورودی محفظه را با پخِ ۲۵ تا ۳۰ درجه ببینید
- سوراخ‌های روغن را هم‌راستا کنید؛ اگر پشت بوش شیار هست، موقعیت سوراخ را طبق دفترچه بگذارید
جدول نشانه‌ها
یاتاقان خراب را کنار این جدول بگذارید؛ ستون آخر شمارهٔ صفحهٔ توضیح کامل را می‌دهد.
| نشانه روی یاتاقان | علت محتمل | ببینید |
|---|---|---|
| ذره‌های فروروفته و خط‌افتادگی روی سطح کار | آلودگی روغن، تمیزکاری ناکافی، فیلتر | ببینید |
| ساییدگی موضعی، با ردّ ذره پشت یاتاقان | ذره بین یاتاقان و محفظه | ببینید |
| ساییدگی کنار سطح جدایش، در دو طرف مخالف | کپهٔ جابه‌جاشده | ببینید |
| ساییدگی کنار هر دو سطح جدایش | پیش‌فشردگی زیاد | ببینید |
| نقطه‌های براق یا حفره‌دار پشت یاتاقان | پیش‌فشردگی کم، یاتاقان شُل | ببینید |
| ساییدگی در دو انتهای مخالف و دو لبهٔ مخالف | شاتون کج | ببینید |
| ساییدگی در لبه‌های بیرونی | شعاع گوشهٔ بزرگ | ببینید |
| ساییدگی بیشتر در یاتاقان وسط | بلوک یا میل‌لنگ کج | ببینید |
| ساییدگی نزدیک سطح جدایش، بالا و پایین | محفظهٔ بیضی | ببینید |
| ساییدگی مخروطی، دو لبه یا وسط | دهنهٔ میل‌لنگ بدشکل | ببینید |
| سطح براق، آبی تا سیاه، لِه‌شده | کمبود روغن | ببینید |
| تکه‌های کنده‌شدهٔ لایه، سیاه از گرما | سوختن (نتیجهٔ علت‌های دیگر) | ببینید |
| رد براق یا حفره‌های ریز روی پشت یاتاقان | کثیفی در سطح جدایش محفظه یا پیچ‌های شُل | ببینید |
| براق، بعد آبی و سیاه، یاتاقان چرخیده یا جوش‌خورده | روانکاری ناکافی (یک یاتاقان یا همه) | ببینید |
| ترک و تکه‌های کنده | خستگی سطح | ببینید |
| سطح تیره و اسفنجی | خوردگی | ببینید |
| جدارهٔ نازک، سطح صیقلی بدون خط | پرداخت نادرست دهنه | ببینید |
| ساییدگی تراست تا فولاد | پرداخت، ناهم‌راستایی یا بار خارجی | ببینید |
پس از کشف خرابی چه کنیم
کار درست فقط عوض‌کردن یاتاقان نیست؛ پیدا کردن و برطرف کردن علت است.
- شواهد را نگه دارید. یاتاقان‌های درآمده را با ترتیب و جایگاه علامت بزنید، دور نریزید و از آن‌ها عکس بگیرید.
- همهٔ یاتاقان‌ها را ببینید. الگوی ساییدگی روی چند یاتاقان معمولاً علت را روشن‌تر می‌کند؛ مثلاً بیشترین ساییدگی در وسط یعنی بلوک یا میل‌لنگ کج.
- با جدول نشانه‌ها علت را حدس بزنید. اگر بیش از یک علت محتمل است، همهٔ آن‌ها را بررسی کنید.
- قطعات را اندازه بگیرید. دهنه‌های میل‌لنگ، محفظه‌ها و شاتون‌ها را با راهنمای نصب بسنجید؛ مسیر روغن، توری، فیلتر و پمپ را هم ببینید.
- علت را برطرف کنید، نه فقط یاتاقان را. قطعهٔ ناسالم را اصلاح یا عوض کنید.
- یاتاقان نو را درست بنشانید. طبق «راهنمای نصب یاتاقان موتور»، با تمیزکاری، اندازه‌گیری لقی و گشتاور سازنده.
- مدار روغن را پر کنید و فشار را ببینید. به مالک خودرو هم بگویید روغن و فیلترها را به‌موقع عوض کند و موتور را زیر بار بیش از حد نبرد.
نکته اگر پس از این کارها هم یاتاقان نو زود خراب شد، یاتاقان و جزئیات موتور را برای تیم فنی ما بفرستید تا کنار هم بررسی کنیم.