این مطلب راهنمایی عمومی برای کسانی است که روی موتور کار می‌کنند. برای اندازه‌ها و مقادیر دقیق همیشه به دفترچهٔ تعمیرات سازندهٔ خودرو یا موتور مراجعه کنید.
نسخهٔ چاپی
همین راهنما با قالب کاتالوگ یاتاقان گلدن، آمادهٔ چاپ و آویزان‌کردن کنار میز کار.
دانلود راهنما (PDF)پیش از شروع
بیشتر خرابی‌های یاتاقان پیش از بستن موتور رقم می‌خورد. سه عادت جلوی بیشتر آن‌ها را می‌گیرد: تمیز کار کنید، همه‌چیز را اندازه بگیرید و از مقادیر سازندهٔ موتور پیروی کنید.
چه ابزاری لازم دارید
- میکرومتر خارج‌سنج برای دهنه‌های میل‌لنگ و بور گیج یا میکرومتر داخل‌سنج برای محفظه‌ها
- آچار گشتاور کالیبره (و زاویه‌سنج برای پیچ‌هایی که با زاویه بسته می‌شوند)
- ساعت اندازه‌گیر با پایه، یا فیلر، برای لقی طولی
- نوار پلاستی‌گیج (یا روش میکرومتر) برای لقی روغن
- روغن موتور تمیز در روغن‌دان و روان‌کنندهٔ مونتاژ
- دستمال بدون پرز، قلم‌مو برای مسیرهای روغن و باد فشرده
- یاتاقان نو با سایز درست، تراست واشر نو و هر پیچ، واشر و کاسه‌نمدی که دفترچه می‌گوید باید نو شود
- دفترچهٔ تعمیرات سازنده برای گشتاور، لقی روغن و لقی طولی
شش قاعدهٔ همیشگی
- هر بار یاتاقان نو بزنید؛ یاتاقان‌های قدیمی را هرگز دوباره نصب نکنید.
- یاتاقان را هرگز سوهان، خراش، سنباده یا ماشین‌کاری نکنید.
- یاتاقان را از لبه‌ها بگیرید و انگشتتان را به سطح کار نزنید.
- پشت یاتاقان و جایگاهش را تمیز و خشک نگه دارید؛ روغن را فقط روی سطح کار بزنید.
- پیچ‌ها را با گشتاور و ترتیب سازنده ببندید و پیچی را که دفترچه می‌گوید باید تعویض شود، نو کنید.
- هر کپه را در جایگاه خودش و در جهت درست ببندید.
با یاتاقان آشنا شوید
یاتاقان ساده به‌نظر می‌رسد، اما هر بخشش کاری دارد. شناختن آن‌ها کمک می‌کند بفهمید یاتاقان درست است یا نه.
- ۱سطح جدایش
- ۲زبانهٔ جاگذاری
- ۳ضخامت جدار
- ۴پشتی فولادی
- ۵سطح کار
- ۶سوراخ روغن
- ۷شیار روغن
- ۸پهنای یاتاقان
چهار شکل رایج
- نیم‌یاتاقان ساده یاتاقان ثابت یا متحرک معمولی؛ دو نیم‌یاتاقان یک یاتاقان کامل می‌سازند.
- نیم‌یاتاقان لبه‌دار یاتاقان ثابتی با لبه‌های کناری که لقی طولی میل‌لنگ را هم کنترل می‌کند.
- تراست واشر نیم‌حلقه‌ای تخت (یا یک جفت) که لقی طولی را کنترل می‌کند؛ روی شیاردارش در تماس با میل‌لنگ می‌چرخد.
- بوش استوانه‌ای نوردشده که در موتور خودروهای سنگین برای میل سوپاپ و سر کوچک شاتون به کار می‌رود.
یاتاقان چگونه سر جایش می‌ماند
سه جزئیات تعیین می‌کند یاتاقان درست نشسته است یا نه. هر بار که یاتاقان نصب می‌کنید دنبال هر سه بگردید.
یاتاقان بیرون از موتور، در محل سطح جدایش کمی پهن‌تر از قطر محفظه است. وقتی جا می‌رود به دیواره می‌چسبد و هنگام کار از جایش نمی‌افتد.
هر نیم‌یاتاقان در محل سطح جدایش چند صدم میلی‌متر از محفظه بالاتر می‌ایستد. با بستن کپه این اضافه فشرده می‌شود و یاتاقان را محکم به محفظه می‌چسباند. همین چسبندگی گرما را دفع می‌کند و جلوی چرخیدن یاتاقان را می‌گیرد.
زبانه باید در شیار خودش بنشیند و سوراخ روغن روی مسیر روغن قرار بگیرد. اگر یکی از این دو جابه‌جا بود، یاتاقان اشتباه است یا درست ننشسته.
نکته نیم‌یاتاقان بالا و پایین اغلب فرق دارند. نیمه‌ای که سوراخ و شیار روغن دارد معمولاً در بلوک می‌نشیند؛ پیش از نصب با یاتاقان‌های قدیمی و دفترچه تطبیق دهید.
پیش از نصب بازرسی کنید
یاتاقان نو نمی‌تواند عیب یک قطعهٔ فرسوده یا خارج از تلرانس را جبران کند. اول میل‌لنگ و محفظه‌ها را اندازه بگیرید. حدهای زیر مقادیر مرجع عمومی‌اند؛ اگر سازندهٔ موتور مقدار دیگری داده، همان را ملاک بگیرید.
| بررسی | حد مرجع |
|---|---|
| قطر دهنه میل‌لنگ | در تلرانس سازنده؛ در چند نقطه و در دو جهت اندازه بگیرید |
| بیضی‌شدن دهنه میل‌لنگ | حداکثر یک‌چهارم تلرانس قطر |
| مخروطی، بشکه‌ای یا ساعت‌شنی شدن دهنه میل‌لنگ، بر اساس پهنای آن | تا ۳۰ میلی‌متر: ۳ میکرون؛ ۳۰ تا ۵۰: ۵ میکرون؛ بیش از ۵۰: ۷ میکرون |
| زبری سطح دهنه‌های میل‌لنگ و سطوح تراست | حداکثر Ra برابر ۰٫۲ میکرون |
| انحراف هم‌محوری دهنه‌های اصلی (میل‌لنگ روی دو دهنهٔ کناری) | دهنه‌های مجاور میل‌لنگ ۰٫۰۰۵ میلی‌متر؛ کل شافت ۰٫۰۱۰ میلی‌متر |
| مخروطی‌شدن سوراخ محفظه (کپه بسته)، بر اساس پهنا | تا ۲۵ میلی‌متر: ۳ میکرون؛ ۲۵ تا ۵۰: ۵ میکرون؛ ۵۰ تا ۱۲۰: ۷ میکرون |
| هم‌راستایی سوراخ محفظه‌ها | سوراخ‌های مجاور ۰٫۰۱ میلی‌متر؛ کل خط ۰٫۰۲ میلی‌متر |
| شعاع‌ها و ترک | شعاع‌ها دقیقاً مطابق نقشهٔ سازنده (شعاع خیلی کوچک می‌تواند میل‌لنگ را بشکند)؛ پس از صاف‌کاری، سخت‌کاری و سنگ‌زنی ترک‌یابی کنید |
| پیچ‌های کشسان | اگر به حداکثر طول یا حداقل قطر رسیده‌اند یا آسیب دیده‌اند، نو کنید |
کپه را با گشتاور کامل ببندید و یک بار بدون یاتاقان و یک بار با یاتاقان اندازه بگیرید. اگر A و B با هم فرق دارند، کپه به‌اندازهٔ نصف تفاوت جابه‌جا شده است. اگر میانگین A و B با C فرق دارد، سوراخ گرد نیست.
نکته سختی: معمولاً می‌شود شافت را تا همهٔ آندرسایزها سنگ زد و نیازی به سخت‌کاری دوباره نیست، مگر اینکه سطح آن بر اثر گرمای زیاد نرم شده باشد. شافت نیتریده بعد از سنگ‌زنی باید دوباره نیتریده شود.
قطعات را آماده کنید
ده دقیقه آماده‌سازی یک موتور را نجات می‌دهد. پیش از نشاندن نخستین یاتاقان این پنج کار را بکنید.
- ترتیب را علامت بزنید و حفظ کنید. کپه‌های یاتاقان ثابت و متحرک با جایگاه خودشان جفت شده‌اند. پیش از باز کردن، شمارهٔ جایگاه‌ها (و پیکان‌هایی که به سمت جلو هستند) را بررسی کنید و هر کپه را کنار محفظهٔ خودش نگه دارید.
- همه‌چیز را تمیز کنید. همهٔ مسیرهای روغن را با قلم‌مو تمیز کنید، بلوک، میل‌لنگ، کپه‌ها و پیچ‌ها را بشویید و با باد فشرده خشک کنید. محفظه‌ها را با دستمال بدون پرز پاک کنید. یاتاقان‌های نو را فقط وقتی آمادهٔ نصب هستید از بسته درآورید.
- مطمئن شوید یاتاقان درست است. یاتاقان‌های نو را کنار قدیمی‌ها بگذارید: پهنا، سوراخ‌ها و شیارهای روغن و جای زبانه باید یکی باشد. برچسب سایز را با دهنه میل‌لنگی که اندازه گرفته‌اید مقایسه کنید، نه با حدس.
- هر یاتاقان را نگاه کنید. روی پشت، سطح جدایش و سطح کار نباید فرورفتگی، پلیسه یا خط باشد. یاتاقانی که افتاده نصب نمی‌شود.
- یاتاقان‌ها را دست‌نخورده نگه دارید. اندازهٔ آن‌ها نهایی است. سوهان، خراش، سنباده یا ماشین‌کاری ممنوع.
هشدار انگشت و قلم‌مو را به سطح کار نزنید؛ هر چه روی آن بنشیند هنگام روشن‌شدن بین یاتاقان و شافت له می‌شود.
نصب یاتاقان ثابت
بلوک را روی پایه بگذارید، اگر دفترچه اجازه می‌دهد وارونه. اول بنشانید و اندازه بگیرید؛ روغن را فقط در مونتاژ نهایی بزنید.
- نیم‌یاتاقان‌های بالا را بنشانید. هر نیم‌یاتاقان بالا را با شست در محفظه فشار دهید تا با صدای ضعیفی جا بیفتد. اول سمتی را که زبانه ندارد جا بدهید، سپس سمت زبانه را در شیار فشار دهید. هرگز با چکش نکوبید.
- جای نشستن را بررسی کنید. سوراخ‌های روغن باید روبه‌روی مسیرهای روغن بلوک باشند، هر زبانه در شیار خودش بنشیند و یاتاقان در تمام پهنا تخت روی محفظه بخوابد.
- نیم‌یاتاقان‌های پایین و تراست را نصب کنید. نیم‌یاتاقان‌های پایین را همین‌طور در کپه‌ها بنشانید و تراست واشر یا نیم‌یاتاقان لبه‌دار را در جایگاهی که دفترچه می‌گوید قرار دهید. هر کپه شمارهٔ خودش را دارد و پیکانش به سمت جلوست.
- برای اندازه‌گیری لقی، نصب آزمایشی کنید. میل‌لنگ تمیز را روی یاتاقان‌های خشک بگذارید، روی هر دهنه میل‌لنگ یک نوار پلاستی‌گیج بگذارید و کپه‌ها را با گشتاور کامل ببندید. بعد باز کنید، نوارها را بخوانید و هر ایرادی را پیش از ادامه برطرف کنید (فصل «اندازه‌گیری لقی روغن»).
- روغن بزنید. همهٔ آثار نوار را پاک کنید. روغن موتور تمیز را با روغن‌دان، یا روان‌کنندهٔ مونتاژ را، روی سطح کار یاتاقان‌ها و دهنه‌های میل‌لنگ بزنید؛ هرگز روی پشت یاتاقان.
- میل‌لنگ را جا بیندازید. آهسته پایین بگذارید و به سطوح تراست ضربه نزنید.
- کپه‌ها را ببندید. شماره و پیکان هر کپه را با بلوک تطبیق دهید، پیچ‌ها را اگر دفترچه می‌گوید روغن بزنید و با دست جا بیندازید. مرحله‌ها و ترتیب دفترچه را اجرا کنید؛ معمولاً از وسط به سمت دو انتها. بعد از بستن هر کپه میل‌لنگ باید با دست آزاد بچرخد.
- لقی طولی را اندازه بگیرید. پس از بستن همهٔ کپه‌ها، لقی طولی میل‌لنگ را اندازه بگیرید (فصل «تراست واشر و لقی طولی»).
نکته پیش از گشتاور نهایی میل‌لنگ را یک بار محکم به جلو و عقب برانید تا سطوح تراست هم‌تراز شوند. اگر میل‌لنگ در هر نقطه گیر کرد، بایستید و علت را پیدا کنید؛ پیچ را محکم‌تر نبندید.
نصب یاتاقان متحرک (شاتون)
هر شاتون با کپهٔ خودش جفت است و فقط یک‌طور بسته می‌شود. با دهنه‌های میل‌لنگ هم به همان اندازهٔ یاتاقان‌ها مراقب باشید.
- جفت را شناسایی کنید. شمارهٔ روی شاتون و کپه‌اش را تطبیق دهید و جهت شاتون و پیستون را بررسی کنید (پیکان یا علامت به سمت جلو).
- یاتاقان‌ها را بنشانید. یک یاتاقان در شاتون و یکی در کپه بگذارید و زبانه‌ها را در شیارها بنشانید. سوراخ روغن، اگر هست، باید با مسیر روغن شاتون هم‌راستا باشد.
- لقی روغن را اندازه بگیرید. مثل یاتاقان ثابت، با یاتاقان‌های خشک و نوار پلاستی‌گیج روی دهنه میل‌لنگ نصب آزمایشی کنید و بعد همهٔ آثار را پاک کنید.
- روغن بزنید. روغن تمیز روی سطح کار، دهنه میل‌لنگ و دیوارهٔ سیلندر.
- شاتون را هدایت کنید. از رینگ‌جمع‌کن برای پیستون استفاده کنید و رزوهٔ پیچ‌ها را با روکش پیچ یا تکه‌ای شیلنگ بپوشانید تا دهنه میل‌لنگ را خط نیندازد. پیستون را پایین ببرید تا شاتون روی دهنه میل‌لنگ بنشیند.
- کپه را ببندید. علامت‌ها را تطبیق دهید و کپه را در جهت درست قرار دهید. مهره یا پیچ‌ها را با دست جا بیندازید.
- محکم کنید. گشتاوری را که سازنده مشخص کرده (یا گشتاور و زاویه) مرحله‌ای اعمال کنید و پیچ‌های یک‌بارمصرف را نو بزنید. بعد از هر شاتون میل‌لنگ باید آزاد بچرخد.
- لقی کناری را بررسی کنید. شاتون را به یک طرف بکشید و با فیلر فاصلهٔ سر بزرگ شاتون تا بازوی میل‌لنگ را اندازه بگیرید.
هشدار پیچی را که از حد دفترچه بیشتر کشیده شده، حتی اگر هنوز بسته می‌شود، به کار نبرید.
تراست واشر و لقی طولی
میل‌لنگ اجازه دارد در امتداد محورش مقدار کم و مشخصی جابه‌جا شود. تراست واشرها یا نیم‌یاتاقان‌های لبه‌دار این مقدار را که لقی طولی نام دارد تعیین می‌کنند.
- تراست واشر را درست بگذارید. سمت شیاردار رو به سطح تراست میل‌لنگ است و پشت ساده رو به بلوک یا کپه. هر علامتی مانند «سمت بلوک» را رعایت کنید و زبانه را در شیارش بنشانید.
- میل‌لنگ را جا بیندازید و کپه‌ها را ببندید. پیش از گشتاور نهایی، میل‌لنگ را یک بار به جلو و عقب برانید تا سطوح تراست هم‌تراز شوند.
- اندازه بگیرید. ساعت اندازه‌گیر را روی پایه بگذارید و نوکش را به انتهای میل‌لنگ (یا سطح ماشین‌کاری‌شده‌ای که با آن حرکت می‌کند) بچسبانید. میل‌لنگ را تا آخر به جلو برانید و صفر کنید. بعد تا آخر به عقب برانید و عدد را بخوانید. فیلر بین سطح تراست و بازوی میل‌لنگ هم همین عدد را می‌دهد.
- مقایسه کنید. عدد باید در محدودهٔ سازنده باشد. کم باشد سطوح تراست داغ می‌شوند؛ زیاد باشد میل‌لنگ به جلو و عقب می‌کوبد.
نکته اگر سطوح تراست میل‌لنگ را سنگ می‌زنید، آن را به پهنایی که یاتاقان برایش ساخته شده برسانید؛ آن‌گاه لقی طولی خودبه‌خود درست درمی‌آید. زبری سطوح تراست را هم به اندازهٔ دهنه‌های میل‌لنگ نگه دارید.
اندازه‌گیری لقی روغن
لقی روغن فاصلهٔ بین دهنه میل‌لنگ و یاتاقان نصب‌شده و بسته‌شده است. اگر کم باشد یاتاقان داغ می‌کند؛ اگر زیاد باشد فشار روغن می‌افتد و موتور صدا می‌دهد. آن را روی هر دهنه میل‌لنگ با عدد سازنده مقایسه کنید.
روش اول: با نوار پلاستی‌گیج
- یاتاقان‌ها را خشک نصب کنید. دهنه میل‌لنگ و یاتاقان را از هر اثر روغن پاک کنید.
- نواری را که کمی کوتاه‌تر از یاتاقان است، در امتداد دهنه میل‌لنگ و دور از سوراخ روغن بگذارید.
- کپه را در جهت درست ببندید و با گشتاور کامل محکم کنید. میل‌لنگ را نچرخانید.
- کپه را مستقیم به بالا باز کنید و پهن‌ترین نقطهٔ نوار له‌شده را با مقیاس روی بسته مقایسه کنید. پهن‌تر یعنی لقی کمتر.
- همهٔ آثار نوار را با دستمال نرم از یاتاقان و دهنه میل‌لنگ پاک کنید.
روش دوم: با میکرومتر
- یاتاقان‌ها را نصب کنید و کپه‌ها را با گشتاور کامل ببندید.
- قطر داخلی یاتاقان نصب‌شده را با بور گیج، عمود بر سطح جدایش و در زاویه‌های بررسی سوراخ، اندازه بگیرید.
- دهنه میل‌لنگ را با میکرومتر خارج‌سنج اندازه بگیرید.
- تفریق کنید: قطر یاتاقان منهای قطر دهنه میل‌لنگ همان لقی روغن است.
اگر لقی نادرست بود
- برای تغییر لقی، یاتاقان یا سطح جدایش آن را هرگز سوهان یا خراش ندهید.
- سایز یاتاقان‌ها، سایش یا مخروطی بودن دهنه میل‌لنگ، تغییر شکل محفظه و کثیفی جایگاه را بررسی کنید.
- مخروطی‌شدن روی نوار به شکل یک سر پهن‌تر دیده می‌شود.
پیش از نخستین روشن‌شدن
ثانیه‌های اول خطرناک‌ترین‌اند. تا روغن به همهٔ یاتاقان‌ها نرسیده، سطوح تقریباً خشک کار می‌کنند. مدار روغن را پر کنید و فشار را زیر نظر بگیرید.
- بررسی نهایی. همهٔ پیچ‌ها بسته، همهٔ کپه‌ها در جایگاه، چیزی در کارتل جا نمانده و پمپ روغن و لولهٔ مکش طبق دفترچه نصب شده باشد.
- با دست بچرخانید. میل‌لنگ را چند دور کامل بچرخانید. باید نرم بچرخد و هیچ نقطهٔ سفتی نداشته باشد.
- روغن تمیز بریزید. همان درجه‌ای را که سازنده مشخص کرده، با فیلتر نو.
- مدار روغن را پر کنید. پمپ روغن را با دستگاه پیش‌روغن‌کاری یا با دریل روی محور پمپ بچرخانید، یا موتور را با سوخت یا جرقهٔ قطع‌شده استارت بزنید تا فشار روغن نشان داده شود.
- روشن کنید و نگاه کنید. با دور متوسط کار کنید. اگر ظرف چند ثانیه فشار روغن نیامد، فوراً خاموش کنید.
- آرام جا بیندازید. در ابتدا از بار کامل و دور بالا پرهیز کنید، توصیهٔ سازنده برای جا افتادن موتور را رعایت کنید، نشتی و سطح روغن را بررسی کنید و روغن و فیلتر را در نخستین نوبتی که سازنده می‌گوید تعویض کنید.
هشدار یک روشن‌شدن خشک می‌تواند در چند ثانیه مونتاژ بی‌نقص را خراب کند.
اشتباه‌های رایج و پیامدشان
بیشتر این‌ها روی یاتاقان‌های قدیمی دیده می‌شود. اگر یاتاقان نو زود خراب شد، اول این فهرست را مرور کنید.
| اشتباه | چه می‌شود | چگونه جلویش را بگیریم |
|---|---|---|
| کثیفی روی جایگاه یا پشت یاتاقان | یاتاقان نمی‌نشیند؛ داغ یا کج می‌شود و ذرات شافت را خط می‌اندازند | همهٔ محفظه‌ها را تمیز کنید؛ یاتاقان را درست پیش از نصب از بسته درآورید |
| روغن روی پشت یاتاقان | چسبندگی و انتقال حرارت ضعیف می‌شود؛ یاتاقان می‌تواند بچرخد | پشت را خشک نگه دارید؛ فقط سطح کار را روغن بزنید |
| زبانه بیرون از شیار یا یاتاقان ننشسته | یاتاقان می‌چرخد یا در دهنه میل‌لنگ فرو می‌رود | پیش از بستن کپه نشستن و زبانه‌ها را وارسی کنید |
| سوراخ روغن هم‌راستا نیست | روغن نمی‌رسد و یاتاقان داغ می‌کند | سوراخ‌ها را با مسیرهای روغن بلوک مقایسه کنید |
| سایز یا نیمهٔ اشتباه | سفت: گیرکردن. شُل: افت فشار روغن و صدا | دهنه‌های میل‌لنگ را اندازه بگیرید؛ با یاتاقان‌های قدیمی مقایسه کنید |
| بستن نابرابر یا نادرست؛ پیچ کشسان تکراری | یاتاقان چسبندگی‌اش را از دست می‌دهد و می‌چرخد، یا کج می‌شود و از یک لبه می‌ساید | آچار کالیبره، ترتیب درست، پیچ نو در جاهایی که لازم است |
| کپه‌ها جابه‌جا یا برعکس | سوراخ هم‌راستا نیست و یک لبه بار می‌کشد | شماره و پیکان را تطبیق دهید |
| سوهان یا خراش‌دادن یاتاقان | ابعاد غلط، پیش‌فشردگی ازبین‌رفته و براده سخت | هرگز یاتاقان را دست‌کاری نکنید؛ علت واقعی را پیدا کنید |
| نصب روی دهنه میل‌لنگ ساییده یا مخروطی | یاتاقان نو زود می‌ساید | اندازه بگیرید؛ اول با آندرسایز درست سنگ بزنید |
| نخستین روشن‌شدن خشک | پیش از رسیدن روغن سطح می‌ساید | مدار روغن را پر کنید |
فهرست وارسی
پیش از رفتن به مرحلهٔ بعد، هر کادر را علامت بزنید. این صفحه را چاپ کنید و کنار کارت کار نگه دارید.
پیش از نصب
- کپه‌ها و شاتون‌ها علامت‌خورده و به ترتیب‌اند
- دهنه‌های میل‌لنگ و سوراخ‌ها اندازه‌گیری شده و در حدند
- همه‌چیز تمیز شده؛ مسیرهای روغن با قلم‌مو و باد فشرده پاک شده
- یاتاقان نو با یاتاقان قدیم و سایز دهنه میل‌لنگ می‌خواند
حین نصب
- پشت یاتاقان‌ها و جایگاه‌ها تمیز و خشک است
- زبانه‌ها در شیار و سوراخ‌های روغن هم‌راستاست
- لقی روغن روی هر دهنه میل‌لنگ اندازه‌گیری شد
- کپه‌ها با شماره و پیکان تطبیق داده شد
- مرحله‌ای و به ترتیب بسته شد؛ میل‌لنگ آزاد می‌چرخد
- لقی طولی و لقی کناری در حد است
نخستین روشن‌شدن
- روغن و فیلتر نو و مطابق مشخصات است
- مدار روغن پر شد؛ فشار روغن تأیید شد
- نشتی ندارد؛ سطح روغن پس از کار بررسی شد
- روغن و فیلتر در نخستین نوبت تعویض می‌شود